Alle feitelijke fouten die in de preken van de Hersteld Hervormde
Gemeente Ouddorp zijn gevonden: verkeerde bijbelplaatsen, onjuiste citaten,
jaartallen, namen en historische beweringen. Elke fout is grondig nagelopen en
onderbouwd met een bron: de Statenvertaling voor bijbelteksten, gangbare
naslagwerken voor andere feiten. Leer, uitleg en toepassing worden niet beoordeeld.
De predikant zegt dat het Romeinse Rijk om twee redenen ten onder ging: abortus en euthanasie.
Wat wel klopt
Historici zien de val van het West-Romeinse Rijk (476 n.Chr.) als het gevolg van een samenspel van oorzaken: binnenvallen van Germaanse volken en de Hunnen, politieke instabiliteit en burgeroorlogen, financiële en economische problemen, en de splitsing tussen West en Oost. Abortus en euthanasie staan in de vakliteratuur niet als oorzaken genoemd. Abortus, het te vondeling leggen van kinderen en zelfdoding waren bovendien al gangbaar in de tijd dat Rome opkwam en op het hoogtepunt van zijn macht stond. Het Oost-Romeinse Rijk bestond nog tot 1453.
Bron
Peter Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History (2005); Bryan Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization (2005); Alexander Demandt, Der Fall Roms (1984), dat ruim 200 voorgestelde oorzaken inventariseert
In het voorgelezen verhaal wordt gesteld dat de koe bij voederknollen geen extra meel nodig heeft, omdat daar veel eiwit en zetmeel in zit.
Wat wel klopt
Stoppelknollen bestaan grotendeels uit water, ongeveer 90%. Ze bevatten weinig eiwit en slaan hun koolhydraten vooral op als suikers, niet als zetmeel. Ze zijn dus geen eiwit- of zetmeelrijk voer en vragen net als voederbieten om aanvulling met krachtvoer of meel.
Bron
CVB Veevoedertabel (Centraal Veevoederbureau), voedingswaarde van stoppelknollen en voederbieten
De predikant zegt dat Saulus van Tarsen twee jaar in de woestijn van Arabië was.
Wat wel klopt
De Bijbel zegt niet hoe lang Paulus in Arabië was en ook niet dat hij in de woestijn verbleef. Galaten 1 noemt alleen dat hij naar Arabië ging, terugkeerde naar Damascus en 'na drie jaren' naar Jeruzalem ging. Die drie jaar omvatten zowel Arabië als Damascus.
Bron
Galaten 1:17-18 (Statenvertaling): 'Noch ging ik weder op naar Jeruzalem tot degenen, die voor mij apostelen waren; maar ik ging heen naar Arabië, en keerde wederom naar Damaskus. Daarna, na drie jaren, kwam ik weder te Jeruzalem'
De raaf (Corvus corax) is geen roofvogel. Het is een zangvogel (orde Passeriformes) uit de familie van de kraaiachtigen (Corvidae). De raaf eet wel aas en jaagt soms op prooi, maar biologisch hoort hij niet bij de roofvogels (Accipitriformes/Falconiformes).
Bron
Vogelbescherming Nederland, soortpagina Raaf; Handbook of the Birds of the World, Corvidae
De predikant zegt dat een raaf geneigd is zijn eigen jongen te verwaarlozen als hij zelf maar eten heeft.
Wat wel klopt
Raven zijn juist zorgzame ouders. Beide ouders voeren de jongen ongeveer zes weken in het nest en daarna nog weken nadat ze zijn uitgevlogen. Het idee dat raven hun jongen verwaarlozen is een oude volksopvatting en geen biologisch gegeven.
Bron
Vogelbescherming Nederland, soortpagina Raaf; Cornell Lab of Ornithology, Birds of the World: Common Raven (Corvus corax), Breeding
“Wij kunnen Christus niet diep genoeg in het vlees trekken.”
Bewering
De predikant schrijft de uitspraak 'Wij kunnen Christus niet diep genoeg in het vlees trekken' toe aan dr. Kohlbrugge.
Wat wel klopt
Deze uitspraak wordt gewoonlijk toegeschreven aan Maarten Luther ('Man kann Christus nicht tief genug ins Fleisch ziehen'). Kohlbrugge benadrukte hetzelfde punt en haalde dit gedachtegoed aan, maar hij is niet de oorspronkelijke bron.
Bron
Maarten Luther, preek uit de Kirchenpostille (Weimarer Ausgabe 10/I,1); zo aangehaald in de gangbare literatuur over Luthers christologie
De predikant zegt dat de leeftijd van de kreupele man bij de Schone Poort in Handelingen 3 wordt vermeld.
Wat wel klopt
Handelingen 3 noemt geen leeftijd. Die staat pas in het vervolg van het verhaal, in Handelingen 4:22: 'Want de mens was meer dan veertig jaren oud, aan denwelken dit teken der genezing geschied was.'
De predikant zegt dat er pas een pad door de Rode Zee ontstond op het moment dat de Israëlieten een stap zetten.
Wat wel klopt
Volgens Exodus werd de zee eerst gescheiden. Mozes strekte zijn hand uit en 'de HEERE dreef de zee weg door een sterken oostenwind, den gansen nacht'. Daarna 'gingen de kinderen Israëls in het midden der zee op het droge'. Het beeld van een pad dat pas bij de eerste stap ontstaat, komt uit latere joodse traditie (de midrasj over Nachson) en staat niet in de Bijbeltekst.
De predikant zegt dat de legende van Philemon en Baucis zich in Lystra afspeelde en dat Jupiter en Mercurius die stad verwoestten.
Wat wel klopt
Ovidius situeert het verhaal in de heuvels van Frygië en noemt Lystra nergens. De straf bestaat uit een overstroming van de omgeving, die in een moeras verandert. Dat het verhaal verband houdt met Handelingen 14 is een suggestie van latere uitleggers, geen gegeven uit de legende zelf.
De predikant zegt dat Philemon en Baucis volgens de legende een prachtig kasteel kregen om hun laatste dagen in te wonen.
Wat wel klopt
Bij Ovidius verandert hun hut in een tempel met marmeren zuilen en een gouden dak. Philemon en Baucis worden de priesters van die tempel en bij hun dood veranderen ze in een eik en een linde.
De predikant zegt dat de vrouw van Job afscheid van hem had genomen toen hij op de ashoop zat.
Wat wel klopt
Het boek Job zegt nergens dat zijn vrouw hem verliet. Zij spreekt hem toe ('Houdt gij nog vast aan uw oprechtheid? Zegen God en sterf', Job 2:9). Later klaagt Job dat zijn adem 'mijner huisvrouw vreemd' is (Job 19:17). Dat wijst op afkeer of vervreemding, niet op vertrek.
De predikant citeert Genesis 15:6 (en Romeinen 4) zo dat de Heere Abrams geloof hem 'tot gehoorzaamheid' rekende.
Wat wel klopt
Er staat dat het geloof Abram 'tot gerechtigheid' werd gerekend, niet 'tot gehoorzaamheid'. Eerder in de preek (1:02:01) citeert de spreker het wel goed, maar zegt hij er direct 'tot gehoorzaamheid' achteraan. Genesis 15:6 (Statenvertaling): 'En hij geloofde in den HEERE; en Hij rekende het hem tot gerechtigheid.'
De predikant zegt dat het woord 'profeet' letterlijk 'de mond Gods' betekent.
Wat wel klopt
'Profeet' komt van het Griekse prophētēs (pro + phēmi, 'spreken'): iemand die vooruit of namens een ander spreekt. Het Hebreeuwse nabi heeft een onzekere herkomst en wordt meestal uitgelegd als 'geroepene' of 'spreker'. Geen van beide woorden betekent letterlijk 'mond Gods'. De Bijbel legt wel een verband tussen profeet en mond, maar dat gaat over de functie en niet over de woordbetekenis: 'hij zal u tot een mond zijn' (Exodus 4:16) en 'Aäron, uw broeder, zal uw profeet zijn' (Exodus 7:1).
Bron
Bauer/Danker, Greek-English Lexicon of the New Testament, s.v. προφήτης; Koehler/Baumgartner, HALOT, s.v. נָבִיא; Exodus 4:16 en 7:1 (Statenvertaling)
De predikant zegt dat Jozef eerst apart van zijn broers at omdat schaapherders de Egyptenaren een gruwel waren, en dat er later staat dat hij met hen aan tafel zat en hen op volgorde van leeftijd plaatste.
Wat wel klopt
Genesis 43 beschrijft één maaltijd. Daarbij at Jozef apart van zijn broers, en tijdens diezelfde maaltijd werden de broers op volgorde van leeftijd neergezet. Er staat nergens dat Jozef daarna met hen aan tafel zat. De reden die daar genoemd wordt is ook een andere: 'want de Egyptenaars kunnen niet met de Hebreeën brood eten, dewijl het een gruwel is bij de Egyptenaars' (Genesis 43:32). Dat schaapherders een gruwel waren staat pas in Genesis 46:34. De volgorde staat in vers 33: 'En zij zaten voor zijn aangezicht, de eerstgeborene naar zijn eerstgeboorte, en de jongste naar zijn jongheid; zo verwonderden zich de mannen, de een met den ander.'
“En daar ging hij in 1529 naar de Rijksdag te Worms.”
Bewering
De predikant zegt dat Luther in 1529 naar de Rijksdag te Worms ging en dat het Lutherlied (Psalm 46) toen zijn reislied was.
Wat wel klopt
Luther verscheen in april 1521 op de Rijksdag te Worms. Uit die reis stamt ook de uitspraak over 'zoveel duivels als pannen op de daken'. 'Een vaste burcht' ontstond pas tussen ongeveer 1527 en 1529 en kan dus niet zijn reislied naar Worms zijn geweest. In 1529 was er een Rijksdag in Speyer, niet in Worms.
Bron
Martin Brecht, Martin Luther, dl. 1 (Rijksdag te Worms 1521) en dl. 2 (ontstaan van 'Ein feste Burg', ca. 1527–1529); Encyclopaedia Britannica, 'Diet of Worms'
De predikant zegt dat Luther in het onweer van 1505 aan de Heere beloofde zijn leven in het klooster te geven.
Wat wel klopt
Volgens Luthers eigen verslag riep hij bij Stotternheim (2 juli 1505) de heilige Anna aan: 'Hilf du, heilige Anna, ich will ein Mönch werden.' De gelofte richtte zich dus tot Anna, niet rechtstreeks tot God.
Bron
Luther, Tischreden (WA TR 4, nr. 4707); Martin Brecht, Martin Luther, dl. 1
“En hij bestrafte de wind en de golven zwegen stil.”
Bewering
De predikant zegt dat Jezus in de nacht waarin Hij over het water liep de wind bestrafte, waarna de golven stil werden.
Wat wel klopt
In het verhaal van Jezus die over het water loopt, bestraft Hij de wind niet. De wind gaat liggen zodra Hij in het schip stapt: 'En als zij in het schip gegaan waren, zo hield de wind op' (Matth. 14:32). Het bestraffen van de wind hoort bij een andere gebeurtenis, de stilling van de storm: 'En Hij opgestaan zijnde, bestrafte den wind, en zeide tot de zee: Zwijg, wees stil!' (Mark. 4:39).
Bron
Mattheüs 14:22–32, Markus 6:45–51 en Markus 4:39 (Statenvertaling)
“Waar de heilige engelen hun aangezichten bedekken.”
Bewering
De predikant zegt dat Johannes op Patmos voor de troon engelen zag die hun aangezicht bedekten en riepen: 'Heilig, heilig, heilig is de Heere der heirscharen.'
Wat wel klopt
Het bedekken van het aangezicht en de uitroep 'Heilig, heilig, heilig is de HEERE der heirscharen' komen uit het roepingsvisioen van Jesaja, waar serafs dit doen (Jes. 6:2–3). In Openbaring roepen de vier dieren: 'Heilig, heilig, heilig is de Heere God, de Almachtige' (Openb. 4:8).
De predikant zegt dat alle mensen die in het Nieuwe Testament naar de Heere Jezus toegingen, met lichamelijke klachten kwamen.
Wat wel klopt
Velen kwamen voor genezing, maar niet iedereen. Nicodemus kwam 's nachts met een vraag over het Koninkrijk Gods. De rijke jongeling vroeg wat hij moest doen om het eeuwige leven te hebben. Een man uit de schare vroeg Jezus om een erfeniskwestie te beslechten.
Bron
Statenvertaling, Johannes 3:1-2: "En er was een mens uit de Farizeën, wiens naam was Nicodemus, een overste der Joden. Deze kwam des nachts tot Jezus"; Mattheüs 19:16: "Goede Meester! wat goed zal ik doen, opdat ik het eeuwige leven hebbe?"; Lukas 12:13: "Meester, zeg mijn broeder, dat hij de erfenis met mij dele."
De predikant zegt dat er twee cherubs werden gesteld om de toegang tot het paradijs te bewaken.
Wat wel klopt
De Bijbel noemt geen aantal. Genesis 3:24 zegt alleen dat God 'cherubim' stelde, een meervoud zonder getal: 'en Hij stelde cherubim ten oosten van den hof van Eden, en een vlammig lemmer eens zwaards, dat zich omkeerde, om te bewaren den weg van den boom des levens.' Het aantal twee komt waarschijnlijk van de twee cherubs op het verzoendeksel (Exodus 25:18), maar dat staat niet in Genesis 3.
“En zei hij, want anders zou ik wel legioenen engelen hebben opgeroepen.”
Bewering
De predikant zegt dat Jezus tijdens zijn verhoor voor Pontius Pilatus zei dat Hij anders legioenen engelen zou hebben opgeroepen om voor Hem te strijden.
Wat wel klopt
Tegen Pilatus zegt Jezus: "Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld; indien Mijn Koninkrijk van deze wereld ware, zo zouden Mijn dienaars gestreden hebben, opdat Ik den Joden niet ware overgeleverd". De woorden over de legioenen engelen sprak Jezus eerder, bij zijn gevangenneming in Gethsémané, tegen Petrus: "Of meent gij, dat Ik nu Mijn Vader niet kan bidden, en Hij zal Mij meer dan twaalf legioenen engelen bijzetten?"
Bron
Johannes 18:36 en Mattheüs 26:52-53 (Statenvertaling)
De predikant zegt dat Abram 75 jaar oud was toen hij als afgodendienaar uit Ur der Chaldeeën werd geroepen.
Wat wel klopt
De leeftijd van 75 jaar hoort volgens de Bijbel bij Abrams vertrek uit Haran: "en Abram was vijf en zeventig jaren oud, toen hij uit Haran trok". De roeping in Mesopotamië kwam eerder, "eer hij in Charran woonde".
“had het in de dagen dat Jezus geboren werd schijnbaar voor het zeggen, heel die volksbeschrijving komt uit zijn pen.”
Bewering
De predikant zegt dat de volksbeschrijving rond Jezus' geboorte van Herodes de Edomiet afkomstig was.
Wat wel klopt
Volgens de Bijbel ging het bevel tot de beschrijving uit van keizer Augustus: "En het geschiedde in die dagen, dat er een gebod uitging van den keizer Augustus, dat de gehele wereld beschreven zou worden."
“Want geliefde gemeente, Jezaja 55 gaat Jezaja 53 vooraf.”
Bewering
De predikant zegt dat Jezaja 55 voorafgaat aan Jezaja 53.
Wat wel klopt
Het is omgekeerd: Jezaja 53, het hoofdstuk over de lijdende Knecht des HEEREN, komt vóór Jezaja 55. Uit de rest van zijn betoog blijkt dat de spreker dat ook bedoelt.
Bron
Statenvertaling, Jezaja 53 en 55 (volgorde van de hoofdstukken)
“Waarschijnlijk is dat de dadelmelk geweest die overvloedig was in Israël en die zeer gezond was.”
Bewering
De predikant zegt dat met de melk in Jezaja 55:1 waarschijnlijk dadelmelk wordt bedoeld.
Wat wel klopt
Het Hebreeuwse woord in Jezaja 55:1 is chalav. Dat betekent dierlijke melk, van geiten, schapen of koeien. Een product uit dadels wordt soms gezien in de 'honing' (devash) uit de uitdrukking 'een land vloeiende van melk en honing', maar niet in de melk.
Bron
Statenvertaling, Jezaja 55:1 ('wijn en melk'); Gesenius / HALOT s.v. חָלָב; vgl. Spreuken 27:27 ('genoegzaamheid van geitenmelk')
“Jezus zegt in zijn dagen dat is toch zo vanaf het begin niet geweest.”
Bewering
De predikant schrijft aan Jezus de uitspraak toe dat iedere man zijn eigen vrouw moet hebben en iedere vrouw haar eigen man.
Wat wel klopt
Jezus zegt "van den beginne is het alzo niet geweest" in een gesprek over echtscheiding (Mattheüs 19:8). De woorden "een iegelijk hebbe zijn eigen vrouw, en een iegelijke vrouw hebbe haar eigen man" zijn van Paulus (1 Korinthe 7:2).
“Dat is de enige zoon die hier in dit hoofdstuk van Gideon met name wordt genoemd.”
Bewering
De predikant zegt dat Abimelech de enige zoon van Gideon is die in Richteren 8 bij naam wordt genoemd.
Wat wel klopt
In hetzelfde hoofdstuk wordt ook Jether, Gideons eerstgeborene, bij naam genoemd: "En hij zeide tot Jether, zijn eerstgeborene: Sta op, dood hen" (Richteren 8:20, Statenvertaling). Dat vers zat ook in de schriftlezing van deze dienst.
“En zeker Job was, dacht ik, 140 jaar oud toen hij stierf.”
Bewering
De predikant zegt dat Job 140 jaar oud was toen hij stierf.
Wat wel klopt
De Bijbel noemt geen leeftijd van Job bij zijn dood. Er staat dat hij na zijn beproeving nog 140 jaar leefde: "En Job leefde na dezen honderd en veertig jaren" (Job 42:16, Statenvertaling). Hij was bij zijn dood dus ouder dan 140.
“Barmhartig, dat betekent letterlijk een brandend hart.”
Bewering
De predikant zegt dat 'barmhartig' letterlijk 'een brandend hart' betekent.
Wat wel klopt
'Barmhartig' (Middelnederlands 'barmhertich') heeft niets met 'branden' te maken. Het woord gaat terug op een vorm die verwant is aan 'arm' en 'ontfermen', namelijk 'een hart hebben voor de armen'. Het is een vertaling naar het voorbeeld van het Latijnse 'misericors' (misereri, 'zich erbarmen' + cor, 'hart'); vergelijk Gotisch 'armahairts'.
Bron
Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a.), lemma 'barmhartig', via etymologiebank.nl
De predikant zegt dat de discipelen aan Jezus vroegen: 'Meester leer ons bidden, want wij weten niet te bidden zoals het behoort.'
Wat wel klopt
De discipelen vroegen alleen: 'Heere, leer ons bidden, gelijk ook Johannes zijn discipelen geleerd heeft' (Lukas 11:1). De woorden 'want wij weten niet wat wij bidden zullen, gelijk het behoort' zijn van de apostel Paulus in Romeinen 8:26, niet van de discipelen.
De predikant schrijft de woorden over herbergzaamheid in Hebreeën 13 toe aan de apostel Paulus.
Wat wel klopt
De tekst zelf staat er goed. Hebreeën 13:2 luidt in de Statenvertaling: "Vergeet de herbergzaamheid niet; want hierdoor hebben sommigen onwetend engelen geherbergd." De brief aan de Hebreeën noemt zijn schrijver echter nergens. Het opschrift in de Statenvertaling schrijft hem wel toe aan Paulus, maar dat staat niet in de brief zelf. Al sinds de vroege kerk wordt eraan getwijfeld of Paulus de schrijver is, en in de meeste naslagwerken geldt de schrijver als onbekend.
Bron
Hebreeën 13:2 (Statenvertaling); Eusebius, Kerkgeschiedenis VI.25 (Origenes: 'wie de brief geschreven heeft, weet alleen God'); vgl. inleidingen op Hebreeën in de Studiebijbel en het Commentaar op het Nieuwe Testament
De predikant zegt dat Daniël de proef van tien dagen aan Aspenas, de overste der kamerlingen, vroeg en dat Aspenas die toestond (zo ook om 1:00:07 en 1:04:22).
Wat wel klopt
Volgens Daniël 1 weigerde de overste der kamerlingen (Aspenas) uit angst voor de koning. Daarna vroeg Daniël de proef van tien dagen aan Melzar, die door de overste der kamerlingen over hem was aangesteld, en Melzar stond haar toe: 'Toen zeide Daniël tot Melzar, die de overste der kamerlingen gesteld had over Daniël, Hananja, Misaël en Azarja: Beproef toch uw knechten tien dagen lang' (vers 11-12); 'Toen hoorde hij hen in deze zake, en hij beproefde hen tien dagen' (vers 14); 'Toen geschiedde het, dat Melzar de stukken hunner spijze wegnam' (vers 16).
“Als u beseft dat 80% van de inwoners van Israël is gewoon seculier.”
Bewering
De predikant zegt dat 80% van de inwoners van Israël seculier is, 10% orthodox of ultra-orthodox, en de overige 10% messiasbelijdend of van een andere godsdienst.
Wat wel klopt
Ongeveer 73% van de inwoners van Israël is Joods en ongeveer 21% Arabisch, vooral moslims. Van de Joodse Israëli's noemt zo'n 40-45% zich seculier (hiloni). Ongeveer 20-30% is traditioneel (masorti), ongeveer 10% religieus (dati) en ongeveer 10-13% ultra-orthodox (haredi). Messiasbelijdende Joden zijn een heel kleine groep, ver onder 1%. Het cijfer van 80% seculier klopt dus niet.
Bron
Pew Research Center, 'Israel's Religiously Divided Society' (2016); Israëlisch Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Statistical Abstract of Israel
“De pauze, daar kan die man, tenminste als die zit op zijn heilige stoel in Rome.”
Bewering
De predikant zegt dat de paus iemand zalig verklaart door ex cathedra, vanaf zijn heilige stoel, te spreken, en zich daarbij volgens de Rooms-Katholieke leer niet kan vergissen.
Wat wel klopt
Volgens de Rooms-Katholieke leer is een ex-cathedra-uitspraak een definitie over geloof of zeden. Een zaligverklaring (beatificatie) valt daar niet onder en geldt ook binnen de katholieke theologie niet als onfeilbaar; of een heiligverklaring onfeilbaar is, staat ter discussie. Een zaligverklaring beoordeelt ook niet alleen de goede werken van iemand: ze vereist een heroïsche deugdzaamheid (of het martelaarschap) en in de regel een erkend wonder.
Bron
Eerste Vaticaans Concilie, Pastor Aeternus (1870), hfdst. 4; Benedictus XIV, De servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione, I.42; Johannes Paulus II, Divinus perfectionis Magister (1983)
De predikant zegt dat Israël in de tijd van David al 3000 jaar de sabbat had.
Wat wel klopt
Israël kreeg de sabbat als volk in de woestijn, na de uittocht uit Egypte (Exodus 16:23-30 en 20:8-11). Tussen de uittocht en het vierde jaar van Salomo lagen 480 jaar. In Davids tijd hield Israël de sabbat dus zo'n 450 jaar. Het getal 3000 komt alleen ongeveer uit als je terugrekent tot de schepping, maar toen bestond het volk Israël nog niet.
Bron
Exodus 16:23-30; 1 Koningen 6:1: 'In het vierhonderd en tachtigste jaar, na den uitgang der kinderen Israëls uit Egypteland...' (Statenvertaling)
“Dat verzoendeksel. Dat staat er eigenlijk letterlijk in het Grieks.”
Bewering
De predikant zegt dat er in Hebreeën 4:16 in het Grieks eigenlijk letterlijk 'verzoendeksel' staat.
Wat wel klopt
Er staat 'thronos tès charitos' (θρόνος τῆς χάριτος), dus 'troon der genade'. Het Griekse woord voor verzoendeksel is 'hilastèrion'. Dat woord komt in Hebreeën alleen voor in 9:5: 'de cherubs der heerlijkheid, die het verzoendeksel overschaduwden' (Statenvertaling). De koppeling tussen de troon der genade en het verzoendeksel is een uitleg en staat niet letterlijk in de tekst.
Bron
Hebreeën 4:16 en 9:5 (Griekse tekst, Nestle-Aland 28; Statenvertaling)
“Dat is zo'n ding om bijvoorbeeld melkemmers vroeger te dragen.”
Bewering
De predikant zegt dat het juk in Mattheüs 11:29-30 een draagjuk is, zoals men vroeger gebruikte om melkemmers te dragen.
Wat wel klopt
Het Griekse woord 'zugos' betekent daar het juk van trekdieren: het houten dwarsstuk waarmee twee dieren samen een ploeg of kar trekken. In het Nederlands kan 'juk' ook een draagjuk voor emmers zijn, maar dat is niet het beeld van de tekst.
Bron
Mattheüs 11:29-30 (Statenvertaling); Bauer-Danker, Greek-English Lexicon of the NT, s.v. ζυγός; Van Dale, s.v. juk
De predikant zegt dat het Griekse 'sophos' waarheid betekent, en dat een filosoof dus iemand is die van de waarheid houdt.
Wat wel klopt
'Sophia' betekent wijsheid en 'sophos' betekent wijs. 'Philosophia' betekent dus 'liefde tot de wijsheid' en een filosoof is een 'liefhebber van wijsheid'. Het Griekse woord voor waarheid is 'alètheia'.
“In de Nederlandse geloofsbeleiding zit artikel 5.”
Bewering
De predikant zegt dat de uitspraak dat alle mensen leugenaars zijn in artikel 5 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis staat.
Wat wel klopt
Deze uitspraak staat in artikel 7, over de volkomenheid van de Heilige Schrift: 'dewijl alle mensen uit zichzelf leugenaars zijn'. Artikel 5 gaat over het gezag van de Heilige Schrift.
Bron
Nederlandse Geloofsbelijdenis, artikel 7 (vgl. Psalm 116:11; Romeinen 3:4)
“Hij preest degene van Berea die het woord met alle toegenegenheid ontvingen.”
Bewering
De predikant zegt dat Paulus de Bereeërs prees omdat zij het woord met alle toegenegenheid ontvingen en de Schriften onderzochten.
Wat wel klopt
In Handelingen 17:11 is het de verteller (Lukas) die zegt dat de Bereeërs 'edeler' waren. Het staat er ook als iets wat zij zelf deden ('onderzoekende dagelijks de Schriften'), niet als een aansporing van Paulus.
De predikant noemt het leger van Kedorlaomer, dat Sodom en Gomorra plunderde, een bondgenootschap van vijf koningen.
Wat wel klopt
Kedorlaomer trok op met een verbond van vier koningen: Amrafel, Arioch, Kedorlaomer en Tideal. De vijf koningen waren de tegenpartij: de koningen van Sodom, Gomorra, Adma, Zeboïm en Bela (Zoar).
Bron
Genesis 14:1-2 en 14:9 ("vier koningen tegen vijf")
De predikant zegt dat het Griekse woord kurios 'koning der koningen' betekent.
Wat wel klopt
Kurios betekent 'heer', 'meester' of 'eigenaar'. In de Septuaginta wordt het ook gebruikt voor de Godsnaam JHWH. 'Koning der koningen' is in het Grieks een andere uitdrukking: basileus basileōn (Openbaring 17:14; 19:16).
Bron
Bauer/Danker, Greek-English Lexicon of the New Testament (BDAG), s.v. κύριος; Openbaring 19:16
De predikant zegt dat Paulus bij zijn bekering van zijn paard viel.
Wat wel klopt
In alle drie de verslagen van Handelingen valt Saulus 'op de aarde' of 'ter aarde'. Een paard wordt nergens genoemd. Het paard komt uit de latere kunst- en preektraditie.
“Maar sommige delen van het paaslam dat geslacht werd...”
Bewering
De predikant zegt dat het paaslam werd verdeeld: de beste delen voor de HEERE, een deel voor de priester en de rest voor de offeraar en zijn gezin.
Wat wel klopt
Het paaslam werd in zijn geheel geroosterd en helemaal door het huisgezin gegeten. Wat overbleef werd verbrand. De priester kreeg er geen deel van. De verdeling tussen God, priester en offeraar hoort bij het vredeoffer.
Bron
Exodus 12:8-10 en 12:46; Deuteronomium 16:5-7; voor het vredeoffer Leviticus 3 en 7:28-34
De predikant zegt dat de tenten van Kedar van dierenvellen gemaakt zijn, die zwart worden door de zon.
Wat wel klopt
Die tenten zijn geweven van zwart geitenhaar. De zwarte kleur is de natuurlijke kleur van dat haar en komt niet van de zon. De bedoeïenen noemen hun tent daarom 'beit al-sha'ar', dat wil zeggen 'huis van haar'.
Bron
Keil & Delitzsch, Commentary on the Song of Songs, bij Hooglied 1:5; ISBE, lemma 'Tent'; zie ook Exodus 26:7 (tentkleden van geitenhaar)
“En dan denk ik aan die vader die met zijn heel erg zieke zoon bij de Heer Jezus kwam.”
Bewering
De predikant schrijft de woorden 'indien Gij wilt, Gij kunt mij reinigen' toe aan een vader die met zijn zieke zoon bij Jezus kwam.
Wat wel klopt
Een melaatse zei: 'Heere, indien Gij wilt, Gij kunt mij reinigen.' De vader van de maanzieke zoon zei iets anders: 'indien Gij iets kunt, help ons' (Markus 9:22).
Bron
Mattheüs 8:2; Markus 1:40; Lukas 5:12; vergelijk Markus 9:22 (SV)
“Maar zij mocht, zoals ons de Hebreeënbrief laat weten in Hebreeën 11.”
Bewering
De predikant zegt dat Hebreeën 11 vertelt dat Sara door het geloof haar man volgde en hem 'heer' noemde.
Wat wel klopt
Hebreeën 11:11 zegt dat Sara door het geloof kracht kreeg om zwanger te worden. In Hebreeën 11:8 is het Abraham die door het geloof vertrekt. Dat Sara Abraham 'heer' noemde en hem gehoorzaamde, staat in 1 Petrus 3:6.
Bron
Hebreeën 11:8 en 11:11; 1 Petrus 3:6 (Statenvertaling)
“En dat is een prachtige mooie uitspraak van Luther.”
Bewering
De predikant noemt als uitspraak van Luther tegen Katharina von Bora dat hij van haar houdt omdat hij met haar getrouwd is, en niet andersom.
Wat wel klopt
Deze gedachte is bekend van Dietrich Bonhoeffer. In zijn trouwpreek vanuit de gevangenis (mei 1943) schrijft hij: 'Nicht eure Liebe trägt die Ehe, sondern von nun an trägt die Ehe eure Liebe.' Waarschijnlijk is dit citaat aan de verkeerde persoon toegeschreven.
Bron
D. Bonhoeffer, 'Traupredigt aus der Zelle' (mei 1943), in: Widerstand und Ergebung
“En ik werd een paar uur later gebeld door de MID, de Marine Inlichtingendienst.”
Bewering
De predikant zegt dat MID de afkorting was van de Marine Inlichtingendienst.
Wat wel klopt
MID stond voor Militaire Inlichtingendienst. Die ontstond in 1987 uit een fusie van de inlichtingendiensten van de krijgsmachtdelen en heet sinds 2002 MIVD. De Marine Inlichtingendienst had tot 1987 de afkorting MARID.
Bron
Geschiedenis van de MIVD (Ministerie van Defensie); Wikipedia NL, 'Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst'
De predikant zegt dat de woorden 'Hoe zullen wij ontvlieden, indien wij op zo'n grote zaligheid geen acht hebben' in Hebreeën 12 staan.
Wat wel klopt
Deze woorden staan in Hebreeën 2 vers 3. Hebreeën 12:25 gebruikt ook het woord 'ontvlieden', maar met een andere formulering ('indien wij ons afkeren van Hem, Die van de hemelen is'). In de opname noemt de spreker 'Hebreeën 12'.
“Maar nadat hij weggegaan is, zijn daar andere mensen gekomen die een ander evangelie hebben gebracht.”
Bewering
De predikant zegt dat Paulus zelf in Kolosse het evangelie heeft verkondigd en daarna is vertrokken.
Wat wel klopt
Epafras bracht het evangelie naar Kolosse (Kol. 1:7). Paulus kende het geloof van de gemeente van horen zeggen (Kol. 1:4, 9). Hij rekent de Kolossenzen tot hen die 'mijn aangezicht in het vlees niet gezien hebben' (Kol. 2:1). Daarom nemen de meeste uitleggers aan dat Paulus er nooit persoonlijk is geweest.
Bron
Kolossenzen 1:4-9 en 2:1 (Statenvertaling); onder meer de inleiding op Kolossenzen in de Studiebijbel en de Kanttekeningen bij Kol. 2:1
“Dan waren ze binnen drie dagen in een beloofde land geweest.”
Bewering
De predikant zegt dat Israël via de kortste route binnen drie dagen in het beloofde land had kunnen zijn.
Wat wel klopt
De Bijbel noemt voor de reis van de Horeb naar Kades-Barnea, aan de rand van Kanaän, elf dagreizen. De kustweg van de Nijldelta naar Gaza is ongeveer 250 km, voor een volk met vee een tocht van ruwweg anderhalve tot twee weken. Drie dagen is als tijdsaanduiding sterk onderschat.
Bron
Deuteronomium 1:2 ("Elf dagreizen zijn er van Horeb ... tot Kades-Barnea"); Exodus 13:17; bijbelatlassen over de Via Maris / 'Weg van Horus'
“Want vanuit de andere evangelieën weten we dat deze fles ongeveer 300 penningen kost.”
Bewering
De spreker zegt dat de zalf uit Lukas 7 volgens de andere evangeliën ongeveer 300 penningen kostte.
Wat wel klopt
Mattheüs 26, Markus 14:5 en Johannes 12:5 noemen 'meer dan driehonderd penningen' voor de zalving in Bethanië. In Johannes zalft Maria, de zus van Lazarus, Jezus. De meeste uitleggers, ook in de gereformeerde traditie, zien dat als een andere gebeurtenis dan de zalving door de zondares in het huis van Simon de Farizeeër in Lukas 7. Het bedrag is dus niet zomaar over te nemen voor deze zalving.
Bron
Markus 14:3-5; Johannes 12:3-5; Lukas 7:36-50; kanttekeningen Statenvertaling bij Lukas 7:37
“De profeten uit het Oude Testament werden gezalfd met olie.”
Bewering
De spreker zegt dat de profeten in het Oude Testament met olie werden gezalfd.
Wat wel klopt
Er is maar één opdracht om een profeet te zalven: Elisa (1 Koningen 19:16). Van een algemene praktijk is geen sprake. Het zalven van het hoofd van een gast met olie was in die tijd een gewoon gebaar van gastvrijheid en eer (Psalm 23:5; Psalm 141:5). Jezus verwijt Simon in Lukas 7:46 dus een gewone beleefdheid die hij naliet, geen eer die speciaal voor een profeet bedoeld was.
De predikant spreekt over de zee met een diepte van tientallen kilometers.
Wat wel klopt
Het diepste punt van de Stille Oceaan, en van alle oceanen, is de Challengerdiepte in de Marianentrog. Die ligt op ongeveer 10,9 kilometer diepte. De gemiddelde diepte van de Stille Oceaan is ongeveer 4 kilometer.
Bron
NOAA Ocean Service: 'How deep is the ocean?'; Encyclopaedia Britannica, lemma 'Mariana Trench' (Challenger Deep, ca. 10.935 m)
De spreker zegt dat een weggelopen slaaf die in Rome werd opgepakt normaal gesproken werd gedood.
Wat wel klopt
Opgepakte weggelopen slaven (fugitivi) werden meestal aan hun eigenaar teruggegeven. Die kon hen zwaar straffen, bijvoorbeeld met geseling, brandmerken of een halsband met inscriptie, of hen doorverkopen. De doodstraf kon, maar was eerder uitzondering dan regel, al was het maar omdat een slaaf voor de eigenaar geld waard was. Eerder in de preek (0:49:50) staat het wel correct: 'soms de doodstraf'.
Bron
Digesta 11.4 (De fugitivis); K.R. Bradley, Slavery and Society at Rome (Cambridge 1994), hfst. 6; J.A. Glancy, Slavery in Early Christianity (2002)
“Het staat er als in de grondtekst, eigenlijk zo weergegeven.”
Bewering
De spreker zegt dat de Griekse grondtekst van Handelingen 16:30 eigenlijk 'Is er nog wat aan te doen?' betekent.
Wat wel klopt
Het Grieks luidt 'Kyrioi, ti me dei poiein hina sōthō?' Dat betekent letterlijk 'Heren, wat moet ik doen opdat ik gered/zalig word?' Het werkwoord 'dei' betekent 'het is nodig, men moet' en vraagt wat er gedaan moet worden. De Statenvertaling en de gangbare moderne vertalingen volgen die betekenis. De vraag of er 'nog iets aan te doen is', dus of redding nog mogelijk is, staat niet in de grondtekst.
Bron
Handelingen 16:30 in de Griekse tekst (Nestle-Aland 28: τί με δεῖ ποιεῖν ἵνα σωθῶ); Bauer-Danker, Greek-English Lexicon (BDAG), s.v. δεῖ
“En het grondwoord dat hiervoor binnen gebruikt wordt wijst op een vurig en gedurig aanhoudend gebed.”
Bewering
De predikant zegt dat het Griekse grondwoord in Jakobus 5:17 wijst op een vurig en gedurig aanhoudend gebed van Elia.
Wat wel klopt
Er staat 'proseuchē prosēuxato' ('met gebed bad hij'). Dat is een hebraïsme dat intensiteit of ernst uitdrukt, en de Statenvertaling vertaalt het ook zo ('ernstelijk gebeden'). 'Vurig' past daarbij, maar 'gedurig aanhoudend' volgt niet uit het grondwoord.
“De God van de regen en Astarte, de God van de douw.”
Bewering
De predikant noemt Astarte de godin van de dauw.
Wat wel klopt
In de Kanaänitisch-Oegaritische religie was Astarte vooral een godin van vruchtbaarheid, liefde en oorlog. De dauw werd verbonden met Baäls dochter Tallay ('de bedauwde'), niet met Astarte.
Bron
Oegaritische Baäl-cyclus (KTU 1.3; 1.4); Dictionary of Deities and Demons in the Bible, s.v. 'Astarte' en 'Dew'
“Hij heeft gezegd wie in de zoon gelooft die heeft het eeuwige leven.”
Bewering
De predikant schrijft Johannes 3:36 ('wie in de Zoon gelooft, die heeft het eeuwige leven') toe aan Jezus.
Wat wel klopt
Johannes 3:36 hoort bij de rede van Johannes de Doper (Joh. 3:27-36). Volgens sommige uitleggers zijn de verzen 31-36 een commentaar van de evangelist. In geen van beide lezingen is het een woord van Jezus zelf.
“Want het Hebreeuwse woord wat hier in de grondtekst gebruikt wordt, is een algemeen woord voor vruchtbomen.”
Bewering
De predikant zegt dat het Hebreeuwse woord tappuach een algemeen woord voor vruchtbomen is.
Wat wel klopt
Tappuach (תַּפּוּחַ) duidt een bepaalde geurige vruchtboom aan. Welke boom dat is, staat niet vast: appel, abrikoos, kweepeer of citroen worden genoemd. Het woord is wel verwant aan de stam naphach, 'blazen, ademen', wat naar de geur verwijst. Een verzamelnaam voor vruchtbomen is het niet.
De predikant zegt dat een talent goud ongeveer twintig jaar loon van een dagloner waard was.
Wat wel klopt
Een talent was een gewichtsmaat van ongeveer 26 tot 34 kg. Een talent zilver was ongeveer 6000 denariën waard. Een dagloner verdiende ongeveer één denarie per dag, dus dat komt neer op zo'n twintig jaar loon. Goud was in de oudheid ruwweg 10 tot 13 keer zoveel waard als zilver. Een talent goud stond daarmee gelijk aan het loon van vele generaties, niet aan twintig jaar.
Bron
Mattheüs 20:2 (een denarie als dagloon); ISBE en Anchor Bible Dictionary, lemma 'Talent' / 'Weights and Measures'; NBG-Bijbelse Encyclopedie, lemma 'talent'
“Terwijl alle andere personen als het ware in het donker bleven.”
Bewering
De predikant zegt dat op Rembrandts 'De terugkeer van de verloren zoon' alleen de vader in het licht staat en alle andere figuren in het donker blijven.
Wat wel klopt
Op het schilderij in de Hermitage staat niet alleen de vader in het licht. Ook de zoon die knielt en vooral de oudste zoon, die rechts staat, zijn duidelijk verlicht. Alleen de figuren op de achtergrond verdwijnen grotendeels in het donker.
Bron
Rembrandt van Rijn, De terugkeer van de verloren zoon (ca. 1668), Hermitage, Sint-Petersburg; beschrijving in H.J.M. Nouwen, Eindelijk thuis (1992)
De predikant zegt dat het Griekse werkwoord voor 'zag' in Lukas 15:20 laat zien dat de vader herhaaldelijk op de uitkijk stond.
Wat wel klopt
In Lukas 15:20 staat 'eiden' (εἶδεν), een aoristus indicativus van horaō. Die vorm beschrijft één afgeronde handeling ('hij zag hem') en geen herhaalde of voortdurende handeling. Dat zou eerder een imperfectum uitdrukken. Dat de vader elke dag uitkeek, kun je als uitleg uit de gelijkenis afleiden, maar niet uit de werkwoordsvorm.
De predikant vertaalt het Grieks in Lukas 15:20 'letterlijk' als 'als hij zich ver van hem hield' en concludeert dat de zoon uit schroom bewust op afstand bleef.
Wat wel klopt
Er staat 'eti de autou makran apechontos' (ἔτι δὲ αὐτοῦ μακρὰν ἀπέχοντος). Het intransitieve 'apechō' met een afstandsaanduiding betekent gewoon 'ver weg zijn' of 'op een afstand zijn'. Het zegt niets over de wil of de schroom van de zoon. De Statenvertaling geeft het terecht weer als 'als hij nog ver van hem was'.
Bron
BDAG s.v. ἀπέχω 3 ('be distant'); vergelijk Lukas 7:6 en 24:13, waar hetzelfde werkwoord alleen een afstand aangeeft
“Maria wordt dan ook officieel door de Roomse kerk genoemd medeverlosseres.”
Bewering
De predikant zegt dat de Rooms-Katholieke Kerk Maria officieel 'medeverlosseres' noemt.
Wat wel klopt
'Medeverlosseres' is nooit een dogma of officiële titel geweest. De titel werd gebruikt in de volksvroomheid en door sommige theologen. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft hem bewust niet opgenomen. In 2025 heeft het Dicasterie voor de Geloofsleer uitdrukkelijk gezegd dat de titel ongepast is en beter niet gebruikt kan worden.
Bron
Lumen Gentium hfst. 8 (1964), waarin de titel ontbreekt; Dicasterie voor de Geloofsleer, leerstellige nota 'Mater Populi Fidelis' (4 november 2025)
“En hier op deze plaats, bij Bethel. Daar is Abraham de grens over gegaan.”
Bewering
De predikant zegt dat Abraham bij Bethel het land Kanaän binnenkwam.
Wat wel klopt
Abram trok eerst door het land tot Sichem en bouwde daar een altaar (Gen. 12:6-7). Pas daarna trok hij verder naar het gebergte tussen Bethel en Ai. Daar zette hij zijn tent op en bouwde hij een tweede altaar (Gen. 12:8).
De predikant noemt als een van de keuzes die David na de volkstelling kreeg: zeven maanden vervolgd worden door zijn vijanden.
Wat wel klopt
David moest kiezen uit hongersnood, drie maanden vluchten voor zijn vijanden, of drie dagen pest. Over de duur van de hongersnood verschillen de teksten: 2 Samuël 24 spreekt van zeven jaar, 1 Kronieken 21 van drie jaar. De 'zeven' hoort dus bij de hongersnood en niet bij de vervolging.
“Calvin heeft nog de bedoeling gehad om het elke zondag te houden. Dat heeft hij maar korte tijd gedaan.”
Bewering
De predikant zegt dat Calvijn het avondmaal korte tijd elke zondag heeft gevierd.
Wat wel klopt
Calvijn stelde in 1537 een wekelijkse, en daarna een maandelijkse viering voor. De stadsraad van Genève besloot tot vier keer per jaar. In Straatsburg vierde Calvijn het avondmaal maandelijks. Hij bleef de wekelijkse viering 'het beste' noemen, maar heeft die in de praktijk niet gehad.
“Wat op de Bijbel na het meest gelezen boek ter wereld is.”
Bewering
De predikant zegt dat De Christenreis op de Bijbel na het meest gelezen boek ter wereld is.
Wat wel klopt
Naslagwerken noemen The Pilgrim's Progress een van de meest verspreide en meest vertaalde boeken uit de Engelse literatuur, vertaald in meer dan 200 talen. Dat het 'op de Bijbel na het meest gelezen boek' is, is een vaak herhaalde bewering zonder bron.
Bron
Encyclopaedia Britannica, lemma 'The Pilgrim's Progress'
“Vriend, waartoe zijt gier, dan staat er en hij verstomde.”
Bewering
De predikant legt de woorden 'Vriend, waartoe zijt gij hier?' in de mond van de koning tegenover de man zonder bruiloftskleed.
Wat wel klopt
Tegen de man zonder bruiloftskleed zegt de koning: 'Vriend, hoe zijt gij hier ingekomen, niet hebbende een bruiloftskleed? En hij verstomde.' (Matth. 22:12). 'Vriend, waartoe zijt gij hier?' zegt Jezus tegen Judas (Matth. 26:50).
“Dan kunt u terecht in de schrift van vijf, zesduizend jaar terug.”
Bewering
De predikant zegt dat de Schrift vijf- tot zesduizend jaar oud is.
Wat wel klopt
Traditioneel dateert men de oudste Bijbelboeken, de boeken van Mozes, rond 1450–1400 v.Chr., dus ongeveer 3400–3500 jaar geleden. De uitdrukking 'droefheid naar God' komt uit 2 Korinthe 7:10 en is ongeveer 1950 jaar oud. Met vijf- tot zesduizend jaar wordt hooguit bedoeld hoe ver de gebeurtenissen teruggaan waarover de Schrift vertelt, bijvoorbeeld de schepping. Het gaat dan niet om de ouderdom van de tekst zelf.
Bron
2 Korinthe 7:10; gangbare (ook conservatieve) dateringen van de Pentateuch in Bijbelse inleidingen, bijv. Statenvertaling-kanttekeningen / Bijbelse encyclopedieën
De predikant zegt dat John Bunyan vierhonderd jaar geleden leefde en schreef.
Wat wel klopt
John Bunyan leefde van 1628 tot 1688. Zijn belangrijkste werken, 'Grace Abounding' (1666) en 'The Pilgrim's Progress' (1678), verschenen ongeveer 350 jaar voor deze preek (2026). 'Ruim driehonderd jaar geleden' was juister geweest.
Bron
Oxford Dictionary of National Biography, lemma 'Bunyan, John (bap. 1628, d. 1688)'
De predikant zegt dat SOS de afkorting is van 'Save our souls'.
Wat wel klopt
SOS is geen afkorting. Het noodsein werd in 1906 internationaal vastgelegd omdat het morsepatroon (· · · – – – · · ·) eenvoudig te seinen en te herkennen is. 'Save our souls' is er later bij bedacht.
Bron
Internationale Radiotelegrafische Conventie van Berlijn (1906); Oxford English Dictionary, lemma 'SOS'
“Op enig moment wanneer de Heer Jezus in Galilea is en het paasgaat komt dichterbij, dan zeggen die broers tegen hem, ga toch naar Jeruzalem toe.”
Bewering
De predikant zegt dat de broers van Jezus Hem naar Jeruzalem stuurden toen het Paasfeest naderde.
Wat wel klopt
In Johannes 7:2-5 zeggen de broers van Jezus: 'Vertrek van hier en ga heen naar Judea'. Dat was toen 'het feest der Joden, namelijk de loofhuttenzetting' nabij was, niet het Paasfeest.
De predikant zegt dat de arts Lukas bij de vergaderde discipelen in de opperzaal was.
Wat wel klopt
Lukas wordt nergens genoemd onder de discipelen in de opperzaal. In het Nieuwe Testament komt hij pas later voor, als reisgenoot van Paulus. Dat hij 'de geliefde medicijnmeester' was, klopt wel. Dat hij bij deze vergadering aanwezig was, steunt hooguit op latere, onzekere tradities.
Bron
Handelingen 1:13-14; Kolossenzen 4:14; Lukas 1:1-3 (Lukas geen ooggetuige van het begin)
De predikant noemt Jacobus en Johannes 'zonen van Boanerges', alsof Boanerges een persoon is.
Wat wel klopt
Jezus gaf Jacobus en Johannes de bijnaam 'Boanerges', wat 'zonen des donders' betekent. 'Zonen van Boanerges' is dus onjuist. Dezelfde vergissing komt terug op 1:16:25 ('de zonen van Boernerges').
Bron
Markus 3:17 (SV: 'Boanerges, hetwelk is, zonen des donders')
“Galileers, dat waren mensen uit het over-Jordaanse.”
Bewering
De predikant zegt dat de Galileeërs mensen uit het Overjordaanse waren.
Wat wel klopt
Galilea is het noordelijke deel van het land ten westen van de Jordaan. Het Overjordaanse (Perea, Gilead, Bashan) ligt ten oosten van de rivier. Jesaja 9:1 en Mattheüs 4:15 noemen 'over de Jordaan' en 'Galilea der heidenen' in één adem, maar dat zijn twee aparte gebieden.
Bron
Jesaja 9:1; Mattheüs 4:15; gangbare Bijbelse atlassen (bijv. Bosatlas van de Bijbel, Oxford Bible Atlas)
De predikant noemt 'En de Heere wrocht mede' (1:29:48) een steeds terugkerend refrein in Handelingen.
Wat wel klopt
'En de Heere wrocht mede' komt uit Markus 16:20 (Statenvertaling). Handelingen drukt de gedachte wel uit, maar met andere woorden: 'de hand des Heeren was met hen' (Hand. 11:21), 'de Heere ... gaf getuigenis aan het woord zijner genade' (Hand. 14:3). Het refrein dat in Handelingen echt terugkeert is 'het woord Gods wies' (Hand. 6:7; 12:24; 19:20).
Bron
Statenvertaling, Markus 16:20; Handelingen 6:7, 11:21, 12:24, 14:3, 19:20
De predikant zegt dat Agrippa sidderend op zijn troon zat toen Paulus sprak.
Wat wel klopt
Volgens Handelingen 24:25 wordt stadhouder Felix 'zeer bevreesd' (KJV: 'Felix trembled') toen Paulus sprak over rechtvaardigheid, matigheid en het toekomende oordeel. Felix zegt dan: 'Voor ditmaal ga heen.' Koning Agrippa zegt in Handelingen 26:28: 'Gij beweegt mij bijna een christen te worden.' Nergens staat dat Agrippa beefde of Paulus wegstuurde. Hij beraadt zich daarna met Festus, en Paulus wordt naar Rome gestuurd omdat hij zich op de keizer had beroepen (Hand. 26:30-32).
“Gemeenten die zijn ontstaan en bearbeid door Paulus en zijn medewerkers.”
Bewering
De predikant zegt dat de gemeenten in Pontus, Galatië, Cappadocië, Azië en Bithynië zijn ontstaan door het werk van Paulus en zijn medewerkers.
Wat wel klopt
Het werk van Paulus is alleen aantoonbaar in Galatië en in de provincie Azië. Volgens Handelingen 16:7 liet de Geest niet toe dat hij naar Bithynië reisde. Het Nieuwe Testament zegt niets over zijn werk in Pontus of Cappadocië. Wie de gemeenten daar gesticht heeft, is onbekend.
Bron
Handelingen 16:6-7; Handelingen 18:23; 19:10; vgl. Handelingen 2:9 (Joden uit Pontus en Cappadocië op de Pinksterdag)
De predikant zegt dat het werkwoord voor 'wedergeboren' in 1 Petrus 1:3 in een passieve vorm staat.
Wat wel klopt
Het Griekse ἀναγεννήσας is een actief deelwoord in de aoristus: God is het die ons wederbaart. Ook de Statenvertaling vertaalt actief: 'Die ... ons heeft wedergeboren'. De gedachte dat de mens hier niets bijdraagt, volgt uit het feit dat God het onderwerp is, niet uit een passieve werkwoordsvorm. Misschien doelde de spreker op zijn eigen formulering 'wedergeboren worden' in de zin ervoor.
Bron
Grieks NT (NA28), 1 Petrus 1:3; Statenvertaling 1 Petrus 1:3
“Nou ja, ik wens je veel succes, want het was in het Grieks en in het Latijn.”
Bewering
De predikant zegt dat men in de laatmiddeleeuwse westerse kerk Grieks en Latijn gebruikte.
Wat wel klopt
De liturgie van de Rooms-Katholieke Kerk in het Westen was in het Latijn. Grieks was de liturgische taal van de oosterse kerken. Preken werden in de late middeleeuwen bovendien vaak in de volkstaal gehouden.
Bron
Standaardwerken over de middeleeuwse westerse liturgie, bijv. Oxford Dictionary of the Christian Church, lemma 'Latin' / 'Liturgy'
“Die tienduizend mal tienduizend mal tienduizenden.”
Bewering
De predikant past het getal 'tienduizendmaal tienduizenden' uit Openbaring toe op 'heel die kerken Gods', en herhaalt dat op 1:10:54.
Wat wel klopt
In Openbaring 5:11 gaat het om 'de stem van vele engelen rondom den troon... en hun getal was tienduizendmaal tienduizenden, en duizendmaal duizenden'. Voor de verlosten gebruikt Openbaring 7:9 'een grote schare, die niemand tellen kon'.
“Er staat in Genesis geschreven dat Adem en Eva een volmaakte kennis hadden.”
Bewering
De predikant zegt dat er in Genesis staat dat Adam en Eva een volmaakte kennis hadden.
Wat wel klopt
Dat de mens geschapen is 'in ware kennis, gerechtigheid en heiligheid' is een leerstellige formulering. Die komt uit de Heidelbergse Catechismus (vraag 6) en de Nederlandse Geloofsbelijdenis (art. 14), met een beroep op Kolossenzen 3:10 en Efeziërs 4:24. Genesis 1:26-27 spreekt alleen van 'beeld en gelijkenis'.
De predikant zegt dat de woorden over de Geest die overtuigt van zonde, gerechtigheid en oordeel in Johannes 14 staan, en noemt die vindplaats twee keer (ook op 1:29:28).
Wat wel klopt
Deze woorden staan in Johannes 16:8-9: 'En Die gekomen zijnde, zal de wereld overtuigen van zonde, en van gerechtigheid, en van oordeel. Van zonde, omdat zij in Mij niet geloven.'
De predikant zegt dat er volgens de Bijbel miljoenen mensen in Ninevé woonden.
Wat wel klopt
Jona 4:11 spreekt van 'meer dan honderdtwintigduizend mensen, die geen onderscheid weten tussen hun rechter- en hun linkerhand'. Sommige uitleggers leiden daaruit een groter totaal af, maar 'miljoenen' staat nergens in de tekst.
De predikant noemt de staf van Mozes en de koperen slang als voorwerpen bij de ark in het heilige der heiligen.
Wat wel klopt
Hebreeën 9:4 noemt de gouden kruik met manna, de staf van Aäron die gebloeid had en de tafelen van het verbond. De koperen slang is door Hizkia verbrijzeld en stond niet in het heiligdom.
De predikant zegt dat de ark in de tijd van Jezus al vijfhonderd jaar verdwenen was.
Wat wel klopt
De ark wordt voor het laatst genoemd onder Josia (ca. 622 v.Chr.). Hij is uiterlijk verdwenen bij de verwoesting van de tempel door Babel in 586 v.Chr. Rond 30 n.Chr. was dat ruim zeshonderd jaar geleden. Josephus bevestigt dat het heilige der heiligen in de tweede tempel leeg was.
“Onwelkeurig richtte hij zijn schreten naar de gevangenen, wiens voorkomen hun belangstelling inboezemde, en trachtte vervolgens het gesprek aan te knopen in de Arabische taal.”
Bewering
In het voorgelezen verhaal spreekt Bozari de Turk aan in het Arabisch, en de volgende zin (0:05:10) noemt dat 'zijn eigen taal'.
Wat wel klopt
Turks (in de 15e eeuw Oud-Anatolisch/Osmaans Turks) is een Turkse taal. Het werd wel met het Arabische schrift geschreven en nam veel Arabische leenwoorden over, maar het is een andere taal dan het Arabisch. Deze fout staat in het voorgelezen verhaal zelf en is niet door de voorlezer gemaakt.
Bron
Encyclopaedia Britannica, lemma 'Turkish language'; Van Dale, lemma 'Turks'
De spreker zegt dat Jezus tegen de discipelen zei dat het koninkrijk der hemelen 'binnen in ulieden' is.
Wat wel klopt
Lukas 17:20-21 zegt dat Jezus dit antwoordde toen 'Hij gevraagd was van de Farizeeën'. Pas vanaf vers 22 spreekt Hij tot de discipelen. Dezelfde toeschrijving komt ook voor in het gebed om 0:30:02.
“De Roomse kerk kan in de band doen. En dan kun je eigenlijk nooit meer terug.”
Bewering
De spreker zegt dat wie door de Rooms-Katholieke Kerk in de ban is gedaan, nooit meer kan terugkeren.
Wat wel klopt
In het katholieke kerkelijk recht is de excommunicatie een 'geneeskrachtige straf' (poena medicinalis). Die moet worden opgeheven zodra de betrokkene zich bekeert en ophoudt met zich te verzetten. Terugkeer is dus uitdrukkelijk mogelijk.
Bron
Codex Iuris Canonici (1983), can. 1312 §1 en can. 1358 §1; Catechismus van de Katholieke Kerk nr. 1463
“En later is die bedreiging ook in vervulling gegaan toen het volk werd weggevoerd naar Babel.”
Bewering
De predikant zegt dat Hosea's dreiging tegen Israël (Efraïm) in vervulling ging toen het volk naar Babel werd weggevoerd.
Wat wel klopt
Het noordrijk Israël viel in 722/721 v.Chr. en werd door Assyrië in ballingschap gevoerd. De Babylonische ballingschap (597–586 v.Chr.) trof het zuidrijk Juda.
Bron
2 Koningen 17:5-6; Hosea 1:1 (Jerobeam II, koning van Israël); Hosea 11:5 ('Assur zal zijn koning zijn'); 2 Koningen 24–25
“En dat Jonathan Edwards met 123 tegen 12 stemmen tegen uit zijn gemeente werd losgemaakt.”
Bewering
De predikant zegt dat Jonathan Edwards in 1750 met 123 tegen 12 stemmen uit zijn gemeente werd losgemaakt.
Wat wel klopt
In juni 1750 stemden de mannelijke lidmaten van Northampton met ruim 200 tegen 23 stemmen voor zijn vertrek (meestal genoemd: ongeveer 230 tegen 23). Het kerkelijk concilie dat de breuk bevestigde, stemde met 10 tegen 9.
Bron
George M. Marsden, Jonathan Edwards: A Life (Yale University Press, 2003), hoofdstuk 22; Iain H. Murray, Jonathan Edwards: A New Biography (Banner of Truth, 1987)
“Bijvoorbeeld toen het volk, het land Israël, in de jaren zestig aangevallen werd.”
Bewering
De predikant noemt een 'Tiendaagse' Israëlische oorlog en plaatst de Jom Kipoeroorlog in de jaren zestig.
Wat wel klopt
In de jaren zestig vond de Zesdaagse Oorlog plaats (juni 1967). De Jom Kipoeroorlog was in oktober 1973. 'Tiendaagse Veldtocht' is de naam van de Nederlandse veldtocht tegen België in 1831.
“Hij zegt in vers 25, wie is deze onbesneden Filistijn?”
Bewering
De predikant zegt dat David in vers 25 zegt: 'Wie is deze onbesneden Filistijn?'
Wat wel klopt
De woorden 'wie is deze onbesneden Filistijn, dat hij de slagorden van de levende God zou honen?' staan in vers 26. Vers 25 bevat de woorden van de Israëlieten over de beloning van de koning.
De predikant zegt dat de waarschuwing voor valse christussen die 'indien het mogelijk ware' ook de uitverkorenen zouden verleiden, in Markus 13:12 staat, en noemt die vindplaats twee keer (ook om 1:00:31).
Wat wel klopt
De parallel van Mattheüs 24:24 in Markus is Markus 13:22: 'Want er zullen valse christussen en valse profeten opstaan, en zullen tekenen en wonderen doen, om (indien het mogelijk ware) ook de uitverkorenen te verleiden.'
Bron
Markus 13:12 en 13:22; Mattheüs 24:24 (Statenvertaling)
De predikant brengt de reeks 'verordineerd, geroepen, gerechtvaardigd, geheiligd, verheerlijkt' als letterlijke Schrifttekst ('dat staat ook zo in de schrift geschreven').
Wat wel klopt
Romeinen 8:30 luidt: 'En die Hij tevoren verordineerd heeft, deze heeft Hij ook geroepen; en die Hij geroepen heeft, deze heeft Hij ook gerechtvaardigd; en die Hij gerechtvaardigd heeft, deze heeft Hij ook verheerlijkt.' De schakel 'geheiligd' komt in de tekst niet voor.
“Ik denk aan de jonge James Renwick, predikant in de Schotse hooglanden.”
Bewering
De predikant zegt dat James Renwick predikant was in de Schotse Hooglanden.
Wat wel klopt
Renwick was een covenanter die in het zuiden en zuidwesten van Schotland in de open lucht preekte, onder meer in Lanarkshire, Ayrshire, Dumfriesshire en Galloway. Dat ligt in de Lowlands. Hij werd in 1688 in Edinburgh (Grassmarket) opgehangen.
Bron
Oxford Dictionary of National Biography, 'Renwick, James (1662–1688)'; Alexander Shields, 'The Life and Death of Mr. James Renwick' (1724)
“En eigenlijk het Griekse werkwoord wat daar staat. Dat kan ook verteld worden als. Hang hem op.”
Bewering
De predikant zegt dat het Griekse werkwoord in Lukas 23:18 ('weg met deze') ook vertaald kan worden als 'hang hem op'.
Wat wel klopt
αἴρω betekent 'opheffen, wegnemen, uit de weg ruimen'. In Lukas 23:18 wordt het vertaald als 'weg met deze', in de zin van 'ruim hem uit de weg, dood hem'. Een verband met de kruisiging kun je als uitleg zien, maar het is geen vertaalmogelijkheid van het woord zelf.
Bron
Bauer–Danker, Greek-English Lexicon of the NT (BDAG), s.v. αἴρω; Statenvertaling en NBG/HSV bij Lukas 23:18
De predikant zegt dat Hebreeën 2 spreekt over de zondeloosheid van Christus.
Wat wel klopt
Hebreeën 2:17-18 zegt dat Christus in alles de broeders gelijk werd en verzocht is, maar niet dat Hij zonder zonde was. Dat staat wel in Hebreeën 4:15 ('doch zonder zonde'), 7:26 ('heilig, onnozel, onbesmet, afgescheiden van de zondaren') en 9:14 ('Zichzelven onstraffelijk Gode opgeofferd').
“Precies diezelfde woorden kom je in de evangelie tegen.”
Bewering
De predikant zegt dat de evangeliën voor het gebed in Gethsemané precies dezelfde woorden gebruiken als 1 Koningen 18:42 voor het gebed van Elia.
Wat wel klopt
Over Elia staat dat hij zich ter aarde boog en zijn gezicht tussen zijn knieën legde (1 Kon. 18:42). Over Jezus staat dat Hij 'viel op Zijn aangezicht' (Matt. 26:39) en 'knielde neder' (Luk. 22:41). Beide gaan over een diep gebogen gebedshouding, maar de woorden zijn anders.
De predikant schrijft het gebed en de lofprijzing uit Efeze 3:14-21 toe aan Petrus in zijn cel.
Wat wel klopt
De brief aan de Efeziërs, en dus ook de lofprijzing in Efeze 3:20-21, is van Paulus. Hij noemt zichzelf in Efeze 3:1 'de gevangene van Christus Jezus'. Waarschijnlijk versprak de spreker zich.
De predikant zegt dat de vrouw van Job bij hem wegliep.
Wat wel klopt
Volgens het boek Job bleef zijn vrouw bij hem. Ze zegt tegen hem dat hij God moet vloeken en sterven (Job 2:9–10). Later klaagt Job dat zijn adem haar vreemd is (Job 19:17), dus dat ze van hem walgt. Van weglopen is geen sprake.
“Toen de zeer godvrezende dominee Jodokus van Lodestein in Utrecht rond 1630, 1640 predikant werd.”
Bewering
De predikant zegt dat Jodocus van Lodenstein rond 1630-1640 predikant in Utrecht werd.
Wat wel klopt
Lodenstein werd in 1620 geboren. Hij was predikant in Zoetermeer (vanaf 1644) en in Sluis (vanaf 1650), en daarna in Utrecht van 1653 tot zijn dood in 1677. Rond 1630 was hij nog een kind.
Bron
Biografisch Lexicon voor de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme, lemma 'Lodenstein, Jodocus van'; Biografisch Woordenboek van Nederland
“In zijn algemeenheid gesproken en gedachtig aan de Heidelbergse katechismesvraag en antwoord 115, dus waar de kenmerken gegeven worden van de avondmaalsgang.”
Bewering
De predikant zegt dat vraag en antwoord 115 van de Heidelbergse Catechismus de kenmerken geeft van wie aan het avondmaal mag gaan.
Wat wel klopt
Die kenmerken staan in vraag en antwoord 81 (zondag 30): 'Welke mensen zullen tot de tafel des Heeren komen?' Vraag 115 (zondag 44) gaat over de vraag waarom God de tien geboden zo scherp laat prediken. Die vraag past wel bij het onderwerp wetsprediking, maar geeft geen kenmerken van avondmaalgangers.
De predikant zegt dat David twintig jaar oud was toen hij tegen Goliath streed.
Wat wel klopt
De Schrift noemt David alleen 'een jongeling' (1 Sam. 17:33, 42). Zijn leeftijd staat er niet. Wel staat er dat hij dertig was toen hij koning werd (2 Sam. 5:4). Hoe oud hij bij Goliath was, is een schatting die per uitlegger verschilt.
“De apostel Paulus die spreekt haast u om uw levenswil.”
Bewering
De predikant schrijft de woorden 'haast u, behoud u om uws levens wil' toe aan de apostel Paulus.
Wat wel klopt
De woorden zijn van de engelen tegen Lot bij de verwoesting van Sodom: 'Behoud u om uws levens wil' (Gen. 19:17) en 'Haast u, vlucht derwaarts' (Gen. 19:22). In de brieven van Paulus en in Handelingen staat geen uitspraak van Paulus met deze woorden.
“De schipper zegt, op 51 graden noorderbreedte en 20 graden oosterlengte hebben we de laatste keer zo'n goede vangst gehad.”
Bewering
In het voorgelezen verhaal ligt de visgrond op 51° noorderbreedte en 20° oosterlengte, in de Noordzee.
Wat wel klopt
Op 51° noorderbreedte ligt de Noordzee (het zuidelijke deel, bij de Straat van Dover) ruwweg tussen 1° en 3° oosterlengte. Waarschijnlijk is een waarde van enkele graden oosterlengte bedoeld. De fout kan ook uit de oorspronkelijke verhaaltekst komen.
Bron
Elke atlas of kaartdienst (bijvoorbeeld de Bosatlas of OpenStreetMap): 51°N 20°E ligt in de Poolse woiwodschap Świętokrzyskie.
“Al de schrift is van God ingegeven, zegt Petrus in zijn algemene brief.”
Bewering
De predikant zegt dat Petrus in zijn algemene brief schrijft: 'Al de Schrift is van God ingegeven.'
Wat wel klopt
'Al de Schrift is van God ingegeven' staat in 2 Timotheüs 3:16 (Paulus aan Timotheüs). Petrus schrijft iets verwants in 2 Petrus 1:21 ('de heilige mensen Gods, van den Heiligen Geest gedreven zijnde, hebben ze gesproken'). Dat is echter een andere tekst en een andere formulering.
Bron
Statenvertaling, 2 Timotheüs 3:16 en 2 Petrus 1:21
“Zodat hij aan het einde van de reis getuigt. Dan is hij bijna op zijn sterfbed, zou je kunnen zeggen. Weet je wat hij dan zegt? Ik, eindig mens. Wie zal mij verlossen van een lichaam des doods?”
Bewering
De predikant brengt Romeinen 7:24 ("Ik ellendig mens! Wie zal mij verlossen uit het lichaam dezes doods?") als iets wat Paulus aan het einde van zijn leven, op zijn sterfbed, zei.
Wat wel klopt
Paulus schreef deze woorden midden in zijn bediening, in de brief aan de Romeinen. Die schreef hij rond 57 n.Chr. vanuit Korinthe, zeven tot tien jaar voor zijn dood. Daarna volgden nog zijn gevangenschap in Jeruzalem en Rome en verschillende brieven. Wat Paulus aan het einde van zijn leven schreef, staat in 2 Timotheüs 4:6-8: "Ik heb den goeden strijd gestreden, ik heb den loop geëindigd, ik heb het geloof behouden."
Bron
Romeinen 7:24; Romeinen 15:25-26 en Handelingen 20:2-3 (Paulus in Korinthe, op weg naar Jeruzalem); 2 Timotheüs 4:6-8
“Opmerkelijk, misschien even een zijspoor, maar een jaar of drie, vier geleden is er opnieuw een Sanhedrin benoemd in Israël.”
Bewering
De predikant zegt dat er drie à vier jaar geleden opnieuw een Sanhedrin is ingesteld in Israël.
Wat wel klopt
Het zogenoemde 'nieuwe Sanhedrin' werd in oktober 2004 in Tiberias ingesteld, op initiatief van een groep rabbijnen. Het is een particulier initiatief zonder officiële erkenning door de staat Israël of het Opperrabbinaat.
Bron
Berichtgeving over de oprichting in Tiberias, oktober 2004 (o.a. Haaretz, Jerusalem Post); Encyclopaedia Judaica / Wikipedia, 'Modern attempts to revive the Sanhedrin'
De predikant zegt dat Mozes de kruisdood voorschreef als straf voor godslastering.
Wat wel klopt
Leviticus 24:16 schrijft voor dat een godslasteraar gestenigd moet worden. Deuteronomium 21:22-23 ('vervloekt is een iegelijk die aan het hout hangt') gaat over het ophangen van iemand die al ter dood is gebracht. Het is geen voorschrift van de kruisdood voor godslastering. De kruisiging was een Romeinse strafvorm.
“Want de Joodse wetten schreven voor dat er altijd 24 uur tussen moest zitten.”
Bewering
De predikant zegt dat de Joodse wet voorschreef dat er altijd 24 uur moest zitten tussen de veroordeling en de voltrekking van het vonnis.
Wat wel klopt
Volgens de Misjna mag in halszaken een vrijspraak op dezelfde dag worden uitgesproken, maar een veroordeling pas op de volgende dag. Die regel is bovendien pas rond 200 n.Chr. opgeschreven. Of hij al in de tijd van Jezus gold, staat daarmee niet vast.
De predikant zegt dat alleen Jezus zelf de titel 'Zoon des mensen' gebruikt.
Wat wel klopt
In de evangeliën gebruikt vrijwel alleen Jezus de titel. Stefanus gebruikt hem echter in Handelingen 7:56 ('ik zie ... de Zoon des mensen staande ter rechterhand Gods'). In Johannes 12:34 vraagt de schare naar 'deze Zoon des mensen'.
“Want Petrus was met zijn vader bezig de netten aan het vermaken.”
Bewering
De predikant zegt dat Petrus met zijn vader de netten aan het herstellen was toen Jezus hem riep.
Wat wel klopt
Petrus en Andreas wierpen een net uit in de zee toen Jezus hen riep. Jakobus en Johannes zaten met hun vader Zebedeüs in het schip en vermaakten hun netten. In Lukas 5 spoelen de vissers hun netten, maar Petrus' vader wordt daar niet genoemd.
“Maar dat woord wordt voor het eerst in de Bijbel gebruikt in Exodus 12 vers 13.”
Bewering
De predikant zegt dat het woord 'gedachten' uit 1 Koningen 18:21 (se'ippim) voor het eerst in de Bijbel voorkomt in Exodus 12:13.
Wat wel klopt
In Exodus 12:13 staat het werkwoord pasach ('voorbijgaan', verwant aan Pesach). Dat is hetzelfde werkwoord dat in 1 Koningen 18:21 met 'hinken' is vertaald (poschim) en in vers 26 met 'springen'. Het woord voor 'gedachten', se'ippim, komt in Exodus 12 niet voor. Het verband met Exodus 12:13 geldt dus voor 'hinken' en niet voor 'gedachten'.
Bron
Hebreeuwse tekst van 1 Koningen 18:21, 26 en Exodus 12:13 en 23; Brown-Driver-Briggs en HALOT onder פסח en סְעִפִּים
“En zijn vader Tera heeft zijn zoon Abram die naam gegeven met betrekking tot een van die afgoden die ook zo heette.”
Bewering
De predikant zegt dat Tera zijn zoon Abram vernoemde naar een afgod die ook zo heette.
Wat wel klopt
Abram betekent 'de vader is verheven' of 'verheven vader'. Het is een gewone Westsemitische persoonsnaam en geen godennaam. Er is wel speculatie dat Tera's eigen naam met de maancultus samenhangt, maar niet dat Abram naar een afgod heet.
“Die grens is nog steeds de plaats waar de maangodin sin wordt aangebeden.”
Bewering
De predikant noemt Sin (Nanna) een maangodin.
Wat wel klopt
Sin/Nanna was de mannelijke maangod van Mesopotamië. Hij werd vereerd in Ur en in Harran.
Bron
J. Black & A. Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia (1992), lemma 'Nanna-Suen'; Dictionary of Deities and Demons in the Bible, lemma 'Sin'
“En Jonathan zegt hier, David, mijn boog en mijn schild en mijn speer.”
Bewering
De predikant zegt dat Jonathan David zijn boog, schild en speer gaf, toen Saul al herhaaldelijk zijn speer naar David had geworpen en David zich in het veld verborg.
Wat wel klopt
Jonathan gaf David zijn mantel, zijn klederen, zijn zwaard, zijn boog en zijn gordel (1 Sam. 18:4). Dat gebeurde direct na de overwinning op Goliath, vóór de eerste speerworp van Saul (1 Sam. 18:10-11). Bij de ontmoeting in het veld (1 Sam. 20) gaf Jonathan David geen wapens.
“Want hij zal zijn volk zalig maken van hun zonden.”
Bewering
De predikant zegt dat de woorden 'Hij zal Zijn volk zalig maken van hun zonden' bij de geboorte aan Maria werden gepredikt (1:20:11).
Wat wel klopt
De engel zei deze woorden in een droom tegen Jozef (Matth. 1:20-21). Aan Maria werd wel de naam Jezus aangekondigd, maar zonder deze toelichting (Luk. 1:31).
“De vrees was toch weer zo toegenomen dat hij hetgeen wat hij ontvangen had in rijke, overvloedige maten, dat hij dat toch verdeelde in twee groepen”
Bewering
De predikant plaatst Jakobs verdeling van zijn bezit in twee groepen na de worsteling bij Pniël.
Wat wel klopt
Jakob verdeelde zijn volk en vee in twee heiren toen hij hoorde dat Ezau hem tegemoet kwam (Gen. 32:7-8). Daarna volgde de worsteling bij Pniël (Gen. 32:24-30). Pas de volgende dag verdeelde hij de kinderen onder Lea, Rachel en de twee dienstmaagden, met Rachel achteraan (Gen. 33:1-2).
Bron
Genesis 32:7-8, 32:24-30 en 33:1-2 (Statenvertaling)
“Dan zeggen de fariseeën en de schriftgeleerden...”
Bewering
De predikant legt het gemor 'hij is tot een zondige man ingegaan om te herbergen' in de mond van de farizeeën en schriftgeleerden.
Wat wel klopt
Volgens Lukas 19:7 zijn het 'allen die het zagen' die murmureerden. Het gemor van farizeeën en schriftgeleerden over Jezus' omgang met zondaars staat in Lukas 15:2, de passage die de spreker vlak daarvoor aanhaalde.
In het voorgelezen verhaal is de berg boven het Belchenmeer (Lac du Ballon), bij Guebwiller en Issenheim, 1220 meter hoog.
Wat wel klopt
Het Belchenmeer ligt op ongeveer 990 meter hoogte, aan de flank van de Grand Ballon (Großer Belchen). Die berg is 1424 meter hoog en daarmee de hoogste top van de Vogezen. Mogelijk komt het getal uit een oudere bron van het verhaal.
Bron
IGN-kaarten en Frans naslagwerk over de Grand Ballon (1424 m) en het Lac du Ballon in de Haut-Rhin
In het voorgelezen verhaal valt de rampnacht op 21 december 1740, 'drie dagen voor de kerst'.
Wat wel klopt
Volgens het verhaal zelf viel de rampnacht op 23 op 24 december (zie 0:08:34). De datum 21 december en de aanduiding 'drie dagen voor de kerst' passen daar niet bij.
Bron
Het transcript zelf, 0:08:34 tegenover 0:10:18–0:10:38
“En dan gaan we nu, vanavond als de Heer het geeft, bij de laatste versen stilstaan, 13 tot 22.”
Bewering
De spreker noemt de perikoop 'Daarom zie, Ik zal haar lokken' tot 'O mijn God' Hosea 2:13-22 en 'Twist tegen ulieder moeder' vers 1; ook de verwijzingen naar vers 11 (wijnstok en vijgenboom) en vers 4 (boelen) volgen die nummering.
Wat wel klopt
In de Statenvertaling loopt deze perikoop van Hosea 2:14 tot 23. De indeling is dan 14-18, 19-20 en 21-23. 'Twist tegen ulieder moeder' is 2:2, 'Ik zal verwoesten haar wijnstok' is 2:12 en de boelen staan in 2:5. In de Hebreeuwse telling, die de NBG 1951 volgt, gaat het om 2:16-25.
“Want wat zegt Jezaja 61 en openbaring zegt er nog veel meer van.”
Bewering
De spreker zegt dat de koe en de berin die samen weiden, en het kleine jongske dat ze zal hoeden, in Jesaja 61 staan.
Wat wel klopt
Het beeld staat in Jesaja 11:6-7. Jesaja 65:25 bevat een vergelijkbaar beeld. Jesaja 61 gaat over de Gezalfde die het evangelie aan de armen verkondigt.
De predikant zegt dat Abraham verschillende keren naar Egypte vluchtte.
Wat wel klopt
Abraham trok één keer naar Egypte, tijdens een hongersnood (Genesis 12:10-20). Daar gaf hij Sara uit voor zijn zuster. Hij deed dat later nog een keer, maar toen was hij in Gerar bij koning Abimelech, in het land van de Filistijnen (Genesis 20). Dat was niet in Egypte.
De predikant schrijft de woorden 'O mijn dorsing, en het koren mijns dorsvloers! Wat ik gehoord heb van den HEERE der heirscharen, den God Israëls, heb ik ulieden aangezegd' toe aan de profeet Jeremia.
Wat wel klopt
Deze woorden zijn van de profeet Jesaja, niet van Jeremia.
De predikant zegt dat Zacharia drie maanden na Haggai begon te profeteren.
Wat wel klopt
Haggai profeteerde voor het eerst op de eerste dag van de zesde maand van het tweede jaar van Darius. Zacharia trad op in de achtste maand van datzelfde jaar. Het verschil is dus ongeveer twee maanden. Het volk hervatte het werk op de 24e van de zesde maand, zodat Zacharia zelfs maar zo'n anderhalve maand daarna kwam.
De predikant spreekt over de ark in het heilige der heiligen van de tempel ten tijde van de hogepriester Jozua, na de ballingschap.
Wat wel klopt
De ark was sinds de verwoesting van Jeruzalem in 586 v.Chr. verdwenen. Het heilige der heiligen van de tweede tempel was leeg. Volgens de joodse overlevering stond er alleen een steen, de 'even sjetija', waar vroeger de ark had gestaan.
Bron
Mishna Joma 5:2; Flavius Josephus, De Joodse Oorlog 5.219 ('er lag daarin helemaal niets')
“Hier kun je zelfs de hoogste berg van Europa vinden, de Mont Blanc.”
Bewering
In het voorgelezen verhaal wordt de Mont Blanc de hoogste berg van Europa genoemd.
Wat wel klopt
De Mont Blanc (ca. 4805–4808 m) is de hoogste berg van de Alpen en van West-Europa. Als je de Kaukasus tot Europa rekent, zoals gebruikelijk is, is de Elbroes (5642 m) de hoogste berg van Europa.
Bron
Encyclopaedia Britannica, lemma's 'Mont Blanc' en 'Elbrus'; Bosatlas
“Daar regeerde toen in die tijd de keurvorst en aardbischop Clemens Wenceslaus.”
Bewering
In het voorgelezen verhaal regeerde keurvorst en aartsbisschop Clemens Wenceslaus in de stad Trier.
Wat wel klopt
De keurvorsten van Trier woonden al sinds de 17e eeuw vooral in Ehrenbreitstein/Koblenz. Clemens Wenceslaus liet het Keurvorstelijk Slot in Koblenz bouwen (1777–1786) en trok daar in 1786 in. In Trier stond wel een keurvorstelijk paleis, dus het verhaal kan kloppen, maar zijn residentie lag in Koblenz.
Bron
Neue Deutsche Biographie, lemma 'Clemens Wenzeslaus'; Landesamt für Denkmalpflege Rheinland-Pfalz, 'Kurfürstliches Schloss Koblenz'